فرمانداری ویژه یکی از مراکز دولتی وابسته به وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران است که ازنظر سلسله‌مراتب اداری فراتر از فرمانداری و فروتر از استانداری قرار دارد. فرمانداری ویژه بخش عمده‌ای از اختیارات استانداری را دارد و تشکیلاتی است که از فرمانداری گسترده‌تر، توانمندتر و بزرگتر ولی از استانداری کوچکتر و محدودتر است. شخص مسئول فرمانداری ویژه را فرماندار ویژه می‌گویند.


شرایط

این مرکز در شهرستان‌هایی که دو شاخص از میان شاخص‌های پنجگانهٔ زیر را دارا باشند، تأسیس می‌شود:

  1. جمعیت شهرستان بیش از ۲۵۰٬۰۰۰ نفر باشد.
  2. جمعیت مرکز شهرستان بیش از ۱۲۵٬۰۰۰ نفر باشد.
  3. مسافت بین مرکز شهرستان و مرکز استان بیش از ۱۲۵ کیلومتر باشد.
  4. سابقه فرمانداری بیش از ۵۰ سال
  5. مساحت شهرستان بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع

در سال ۱۳۸۶ شهرستان‌هایی که از سه شاخص اول، تنها دو شاخص را دارا بودند، فرمانداری آن‌ها به ویژه ارتقا یافت. بعدها دو شرط دیگر به این سه شرط اضافه شد. شرط مساحت ابتدا ۱۰ هزار کیلومتر مربع بود.

ساختار اداری

  • فرمانداری ویژه در مرکز شهرستان قرار دارد و مسئول اصلی این اداره فرماندار ویژه است. فرماندار ویژه دارای سطح اختیارات بالاتر از فرماندار در سایر شهرستانهاست و معاون استاندار محسوب می‌شود. در نخستین سال این طرح (۱۳۸۶)، در شهرستان‌های شاهرود، آبادان، خوی، مراغه، سیرجان، مهاباد، زابل، دزفول، تربت حیدریه، ایرانشهر فرمانداری آن‌ها به ویژه ارتقا یافت.
  • سطح مدیران واحدهای اداری وزارتخانه‌های مسکن شهرسازی، جهاد کشاورزی، آموزش و پرورش، راه و ترابری، امور اقتصادی و دارایی، کار و امور اجتماعی و اطلاعات در شهرستان‌های اداری فرمانداری ویژه به معاون مدیرکل ارتقا می‌یابد.

فرمانداری‌های ویژه در کشور

استان آذربایجان شرقی

  • فرمانداری ویژه شهرستان مرند
  • فرمانداری ویژه شهرستان مراغه
  • فرمانداری ویژه شهرستان میانه

استان آذربایجان غربی

  • فرمانداری ویژه شهرستان خوی
  • فرمانداری ویژه شهرستان مهاباد
  • فرمانداری ویژه شهرستان میاندوآب

استان اصفهان

  • فرمانداری ویژه شهرستان کاشان
  • فرمانداری ویژه شهرستان نجف‌آباد

استان البرز

  • فرمانداری ویژه شهرستان کرج

استان تهران

  • فرمانداری ویژه شهرستان ری

استان خراسان جنوبی

  • فرمانداری ویژه شهرستان طبس

استان خراسان رضوی

  • فرمانداری ویژه شهرستان تربت حیدریه
  • فرمانداری ویژه شهرستان سبزوار
  • فرمانداری ویژه شهرستان نیشابور

استان خوزستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان آبادان
  • فرمانداری ویژه شهرستان خرمشهر
  • فرمانداری ویژه شهرستان دزفول

استان سمنان

  • فرمانداری ویژه شهرستان شاهرود

استان سیستان و بلوچستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان ایرانشهر
  • فرمانداری ویژه شهرستان چابهار
  • فرمانداری ویژه شهرستان زابل

استان فارس

  • فرمانداری ویژه شهرستان جهرم
  • فرمانداری ویژه شهرستان داراب
  • فرمانداری ویژه شهرستان فسا
  • فرمانداری ویژه شهرستان کازرون
  • فرمانداری ویژه شهرستان لارستان
  • فرمانداری ویژه شهرستان مرودشت

استان کردستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان سقز

استان کرمان

  • فرمانداری ویژه شهرستان رفسنجان
  • فرمانداری ویژه شهرستان سیرجان

استان گلستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان گنبد کاووس

استان لرستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان بروجرد

استان مازندران

  • فرمانداری ویژه شهرستان آمل
  • فرمانداری ویژه شهرستان بابل
  • فرمانداری ویژه شهرستان تنکابن

استان مرکزی

  • فرمانداری ویژه شهرستان ساوه

استان هرمزگان

  • فرمانداری ویژه شهرستان میناب

استان همدان

  • فرمانداری ویژه شهرستان ملایر

حاشیه‌ها

عدم ابلاغ ارتقای فرمانداری‌ها

در حالی که بسیاری از شهرستان‌های که فرمانداری آن‌ها به «فرمانداری ویژه درجه ۱» ارتقا یافته‌است، با توجه به تبصره دارا بودن ۲ شاخص از ۳ شاخص ذکرشده این قانون بوده‌است. در همین رابطه در شهرستان‌های ورامین و بوکان حاشیه‌های بسیاری این قانون به خود گرفته‌است چرا که هر دو شهرستان از سال ۱۳۹۲ مصوبه ارتقای فرمانداری آن‌ها به ویژه تصویب شده‌است اما از سوی وزارت کشور تاکنون ابلاغ نشده‌است و نارضایتی‌های فراوانی را در میان مسئولین و مردم این مناطق به وجود آورده‌است. هر دو شهرستان مذکور جمعیتی بالغ بر ۲۵۰٬۰۰۰ دارا می‌باشند و از شهرهای مهم و مهاجرپذیر ایران به‌شمار می‌روند. در همین رابطه، گمانه زنی‌های وجود داشت که در دولت دوازدهم مصوبه فرمانداری ویژه لغو و جایگزین مصوبه‌ای دیگر با در نظر گرفتن شاخص‌های شهرستان‌ها در نظر گرفته می‌شود. این روند تا مهرماه سال ۱۳۹۸ ادامه یافت که همزمان با تشکیل ۷ فرمانداری جدید در این استان فارس؛ دو شهرستان مرودشت و کازرون در این استان به فرمانداری ویژه ارتقا یافتند.

عدم ارتقای فرمانداری داراب در سال ۱۳۹۸

ارتقای فرمانداری دو شهرستان مرودشت و کازرون در استان فارس به فرمانداری ویژه در مهرماه ۱۳۹۸، موجی از اعتراضات مردمی در داراب و انتقاد نماینده شهرستان در مجلس شورای اسلامی را در پی داشت؛ چرا که با وجود اینکه این شهرستان دارای سه شاخص از پنج شاخص لازم برای ارتقای فرمانداری بود، در این مصوبه نادیده گرفته شده‌بود. حدود یک ماه بعد، فرمانداری داراب نیز به فرمانداری ویژه ارتقا یافت.

در استان فارس، شهرستان‌های آباده، استهبان، اقلید، ممسنی و نی‌ریز نیز دارای شاخص‌های لازم برای ارتقا به فرمانداری ویژه هستند.

منابع

  • «جمعیت و خانوار کشور به تفکیک استان، شهرستان». مرکز آمار ایران. دریافت‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۱۷.
  • «فاصله شهرها». باحساب. دریافت‌شده در ۱۲ مهر ۱۳۹۸.