فرمانداری ویژه یکی از مراکز دولتی وابسته به وزارت کشور جمهوری اسلامی ایران است که ازنظر سلسله‌مراتب اداری فراتر از فرمانداری و فروتر از استانداری قرار دارد. فرمانداری ویژه بخش عمده‌ای از اختیارات استانداری را دارد و تشکیلاتی است که از فرمانداری گسترده‌تر، توانمندتر و بزرگتر ولی از استانداری کوچکتر و محدودتر است. شخص مسئول فرمانداری ویژه را فرماندار ویژه می‌گویند. بین مراکز استان های ایران فقط کرج و مشهد صاحب فرمانداری ویژه هستند.


شرایط

این مرکز در شهرستان‌هایی که دو شاخص از میان شاخص‌های پنجگانهٔ زیر را دارا باشند، تأسیس می‌شود:

  1. جمعیت شهرستان بیش از ۲۵۰٬۰۰۰ نفر باشد.
  2. جمعیت مرکز شهرستان بیش از ۱۲۵٬۰۰۰ نفر باشد.
  3. مسافت بین مرکز شهرستان و مرکز استان بیش از ۱۲۵ کیلومتر باشد.
  4. سابقه فرمانداری بیش از ۵۰ سال
  5. مساحت شهرستان بیش از ۵ هزار کیلومتر مربع

در سال ۱۳۸۶ شهرستان‌هایی که از سه شاخص اول، تنها دو شاخص را دارا بودند، فرمانداری آن‌ها به ویژه ارتقا یافت. بعدها دو شرط دیگر به این سه شرط اضافه شد. شرط مساحت ابتدا ۱۰ هزار کیلومتر مربع بود.

ساختار اداری

  • فرمانداری ویژه در مرکز شهرستان قرار دارد و مسئول اصلی این اداره فرماندار ویژه است. فرماندار ویژه دارای سطح اختیارات بالاتر از فرماندار در سایر شهرستانهاست و معاون استاندار محسوب می‌شود. در نخستین سال این طرح (۱۳۸۶)، در شهرستان‌های شاهرود، آبادان، خوی، مراغه، سیرجان، مهاباد، زابل، دزفول، تربت حیدریه، ایرانشهر فرمانداری آن‌ها به ویژه ارتقا یافت.
  • سطح مدیران واحدهای اداری وزارتخانه‌های مسکن شهرسازی، جهاد کشاورزی، آموزش و پرورش، راه و ترابری، امور اقتصادی و دارایی، کار و امور اجتماعی و اطلاعات در شهرستان‌های اداری فرمانداری ویژه به معاون مدیرکل ارتقا می‌یابد.

فرمانداری‌های ویژه در کشور

شهرستان‌هایی که در آن‌ها فرمانداری ویژه ایجاد شده که شرایط براساس زمان ارتقاء در فهرست زیر آمده‌است.

استان آذربایجان شرقی

  • فرمانداری ویژه شهرستان مرند
  • فرمانداری ویژه شهرستان مراغه
  • فرمانداری ویژه شهرستان میانه

استان آذربایجان غربی

  • فرمانداری ویژه شهرستان خوی
  • فرمانداری ویژه شهرستان مهاباد
  • فرمانداری ویژه شهرستان میاندوآب

استان اصفهان

  • فرمانداری ویژه شهرستان کاشان
  • فرمانداری ویژه شهرستان نجف‌آباد

استان البرز

  • فرمانداری ویژه شهرستان کرج

استان ایلام

فرمانداری ویژه شهرستان دهلران

استان تهران

  • فرمانداری ویژه شهرستان ری

استان خراسان جنوبی

  • فرمانداری ویژه شهرستان طبس

استان خراسان رضوی

فرمانداری ویژه شهرستان مشهد

  • فرمانداری ویژه شهرستان تربت حیدریه
  • فرمانداری ویژه شهرستان سبزوار
  • فرمانداری ویژه شهرستان نیشابور

استان خوزستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان آبادان
  • فرمانداری ویژه شهرستان خرمشهر
  • فرمانداری ویژه شهرستان دزفول

استان سمنان

  • فرمانداری ویژه شهرستان شاهرود

استان سیستان و بلوچستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان ایرانشهر
  • فرمانداری ویژه شهرستان چابهار
  • فرمانداری ویژه شهرستان زابل

استان فارس

  • فرمانداری ویژه شهرستان جهرم
  • فرمانداری ویژه شهرستان داراب
  • فرمانداری ویژه شهرستان فسا
  • فرمانداری ویژه شهرستان کازرون
  • فرمانداری ویژه شهرستان لارستان
  • فرمانداری ویژه شهرستان مرودشت

استان کردستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان سقز

استان کرمان

  • فرمانداری ویژه شهرستان رفسنجان
  • فرمانداری ویژه شهرستان سیرجان

استان گلستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان گنبد کاووس

استان لرستان

  • فرمانداری ویژه شهرستان بروجرد

استان مازندران

  • فرمانداری ویژه شهرستان آمل
  • فرمانداری ویژه شهرستان بابل
  • فرمانداری ویژه شهرستان تنکابن

استان مرکزی

  • فرمانداری ویژه شهرستان ساوه

استان هرمزگان

  • فرمانداری ویژه شهرستان میناب

استان همدان

  • فرمانداری ویژه شهرستان ملایر

منابع

  • «جمعیت و خانوار کشور به تفکیک استان، شهرستان». مرکز آمار ایران. دریافت‌شده در ۱۴ مارس ۲۰۱۷.
  • «فاصله شهرها». باحساب. دریافت‌شده در ۱۲ مهر ۱۳۹۸.